İşaret Dili Cuma Hutbesi: Adana'dan Ayasofya'ya Camilerde İşaret Diliyle Hutbe ve Dini Kavramlar Sözlüğü

İşaret dili cuma hutbesi, son haftaların en sessiz ama en çok konuşulan haberlerinden biri. Adana'da iki camide imam hatipler hutbeyi eş zamanlı olarak işaret diline çeviriyor; Hakkâri Ulu Cami'de eylül ayında aynı sahne yaşandı, Ayasofya'da ise uygulama yıllardır sürüyor. Peki işaret diliyle hutbe nasıl işliyor, Diyanet'in dini kavramlar sözlüğü ne işe yarıyor ve camide sağır bir cemaat üyesiyle iki kelime edebilmek için neyi bilmek gerekiyor?

isaretdiliogren.com arşivinden — "cami" işareti

İşaret Dili Cuma Hutbesi Neden Şimdi Gündemde?

Üç gelişme üst üste geldi. Birincisi: Adana İl Müftülüğü'nün "İşaret Diliyle Cuma Hutbesi Projesi" eylül 2026 başında ulusal basına yansıdı; 3 Temmuz'da başlayan uygulamada iki imam hatip, hutbeyi eş zamanlı olarak işaret diline çeviriyor. İkincisi: 18 Eylül 2026 cuma günü Hakkâri Ulu Cami'de hutbe işaret diliyle aktarıldı. Üçüncüsü de takvim: Bu yazının yayımlandığı hafta, 1-7 Ekim Camiler ve Din Görevlileri Haftası; yani "cami kimin için erişilebilir?" sorusunu sormanın tam zamanı.

Bir de işin gündelik tarafı var. Hutbe, cuma namazının en "sözlü" kısmı. İşiten biri için on dakikalık bir konuşma; sağır biri için ise tercüme yoksa on dakikalık bir pandomim — üstelik pandomimci hiç kıpırdamıyor. 😄 İşaret dili cuma hutbesi, tam olarak bu on dakikayı geri veriyor.

📹 Cami — video gösterimi

Adana'daki İşaret Diliyle Cuma Hutbesi Projesi Nasıl İşliyor?

Adana İl Müftülüğü, sağır ve işitme engelli vatandaşların ibadetlerini daha bilinçli ve rahat yerine getirebilmesi için projeyi başlattı. Model basit ama etkili: Dışarıdan tercüman çağırmak yerine, işaret dili bilen imam hatipler doğrudan belirli camilerde görevlendirildi.

İki cami, iki imam hatip

Haberlere göre İbrahim Yüce, merkez Yüreğir ilçesindeki Hasan Aytekin Camii'nde; Yusuf Sarıtaş ise merkez Seyhan ilçesindeki Hacı Ali Kalakoğlu Camii'nde görev yapıyor. İki imam hatip, hutbede verilen mesajları eş zamanlı olarak işaret diline çeviriyor. Müftülüğün hedefi, uygulamayı kentteki diğer camilere de yaymak.

isaretdiliogren.com arşivinden

📹 Tercüman — video gösterimi

Cemaat ne diyor?

İmam hatip İbrahim Yüce, bir cemaat üyesinin hutbeyi anladıktan sonra yüzünde beliren tebessümü görmenin kendileri için en önemli duygu olduğunu anlatıyor. Uygulamadan yararlanan işitme engelli Hamit Güler ise çok memnun olduklarını ve diğer işitme engelli arkadaşlarının da artık camiye geldiğini söylüyor. Yani proje sadece bir "çeviri hizmeti" değil; insanları camiye geri getiren bir davet.

İşaret Diliyle Hutbe Yeni mi? Üsküdar'dan Ayasofya'ya

Hayır, yeni değil — ama yaygınlaşması yeni. İstanbul Müftülüğü'nün yürüttüğü işaret diliyle hutbe uygulaması 2018'de Üsküdar Valide-i Cedid Camii'nde başladı ve Haziran 2022'den itibaren Ayasofya-i Kebir Camii'nde sürdürülüyor. Aralık 2022 tarihli resmî bilgilendirmeye göre Ayasofya'da erkekler ve hanımlar için ayrı alanlar ayrılıyor, tercümeyi işaret dili bilen Kur'an kursu öğreticileri ve bir imam hatip üstleniyor; namazdan sonra da engelli cemaat camiyi gezip mimarisi hakkında bilgi alabiliyor. Bursa Osmangazi gibi başka ilçelerden de benzer haberler geliyor.

Kısa bir zaman çizelgesi

Sağır cemaat için "dinlemek", bakmaktır

İşiten cemaat hutbeyi gözü kapalı da dinleyebilir. Sağır cemaat için hutbeyi takip etmek, tercümanı kesintisiz görebilmek demek. Bu yüzden uygulamalarda tercümanın durduğu yer, ışık ve ayrılan alan en az çevirinin kendisi kadar önemli.

isaretdiliogren.com arşivinden

📹 Bakmak — video gösterimi

İşaret Dili Dini Kavramlar Sözlüğü Nedir?

Hutbeyi çevirmek için önce kelimelere ihtiyaç var. "Cami" ya da "sabır" gibi gündelik kelimelerin TİD'de yerleşik işaretleri bulunuyor; ama dini terimlerin bir kısmı için ortak, herkesin anladığı işaretler gerekiyor. Diyanet İşleri Başkanlığı bu ihtiyaca ilk kez 2013'te bastığı "İşaret Dili Dini Kavramlar Sözlüğü" ile cevap verdi.

Sözlük daha sonra işitme engelliler, işaret dili tercümanları, özel eğitim öğretmenleri, akademisyenler ve Kur'an kursu öğreticilerinden oluşan bir komisyon tarafından güncellendi ve 10 Mayıs 2023'te "Güncel Türk İşaret Dili Dini Kavramlar Sözlüğü" adıyla tanıtıldı. Dönemin Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş, tanıtım toplantısında eseri şöyle tarif etmişti: "İşitme engellilerin zihin dünyalarına hitap edecek nitelikte yalın ve sade bir dil ile hazırlanmış kıymetli bir eserdir."

engelsiz.diyanet.gov.tr'de neler var?

Aynı toplantıda duyurulan engelsiz.diyanet.gov.tr sitesinde, sözlükteki kavramların videolarına, işaret diliyle hazırlanan görüntülü fetvalara ve engellilere hizmet veren Kur'an kurslarının bilgilerine ulaşılabileceği açıklandı. Diyanet ayrıca 2021'de "İşitme Engellilere Yönelik Kur'an Kursları Özel Öğretim Programı"nı hayata geçirdiğini belirtiyor.

isaretdiliogren.com arşivinden

📹 İnanmak — video gösterimi

Yazılı Metin Varken Neden İşaret Dili Tercümesi?

Akla ilk gelen soru bu: "Hutbe metni zaten yayımlanıyor, okusunlar?" Cevap, işaret dilinin ne olduğunda gizli. Türk İşaret Dili, Türkçenin elle yazılmış hali değil; kendi sözdizimi, kendi dilbilgisi olan ayrı bir dil. Birçok sağır birey için ana dil TİD, yazılı Türkçe ise sonradan öğrenilen ikinci dil.

Metni okumak ile hutbeyi "yaşamak" arasındaki fark

Yabancı dilde bir konuşmayı altyazıdan takip etmeyi düşün: Anlarsın, ama biraz geriden ve biraz yorularak. Üstelik hutbe bir metinden ibaret değil; vurgu, duraksama, hitap var. İşaret dili tercümesi bunları yüz ifadesi ve beden diliyle birlikte aktarıyor. Cemaatin geri kalanıyla aynı anda, aynı cümlede aynı duyguyu paylaşmak — camideki o huzurun büyük kısmı da buradan geliyor.

isaretdiliogren.com arşivinden

📹 Huzur — video gösterimi

Camide İşine Yarayacak Temel TİD Kelimeleri

İşaret diliyle cuma hutbesi çevirmek uzmanlık işi; ama cami kapısında sağır bir komşuna "hoş geldin" demek için uzman olmana gerek yok. Aşağıdaki kelimelerin hepsi isaretdiliogren.com'da videolu olarak var.

Sabır: hutbelerin değişmez kelimesi

Spoiler: İşaret dili öğrenirken de en çok lazım olacak kelime bu. İlk hafta ellerin birbirine dolanacak; ikinci hafta "cami" ile "sabır"ı karıştırmamaya başlayacaksın.

isaretdiliogren.com arşivinden

📹 Sabır — video gösterimi

Yardım etmek: avluda en işe yarayan işaret

Ayakkabılık nerede, abdesthane ne tarafta, tercüman hangi safın önünde? Tek bir "yardım edebilir miyim?" işareti, yeni gelen sağır bir cemaat üyesinin o günkü cuma deneyimini baştan sona değiştirebilir.

isaretdiliogren.com arşivinden

📹 Yardım etmek — video gösterimi

Camide Sağır Bir Cemaat Üyesiyle İletişim: 5 Adım

Tercüman sadece hutbede var; cami hayatı ise kapıda, avluda, çay ocağında devam ediyor. O kısım bize kalıyor.

Sık Sorulan Sorular

İşaret dili cuma hutbesi, bir caminin "herkese açık" olmasının rampadan ve asansörden ibaret olmadığını hatırlatıyor. Adana'da iki imam hatibin başlattığı, Ayasofya'da yıllardır süren bu uygulama yaygınlaştıkça daha çok insan aynı safta aynı cümleyi paylaşacak. Sen de isaretdiliogren.com'da "cami", "sabır" ve "hoş geldiniz" işaretlerini öğrenerek kendi payına düşeni bugün yapabilirsin.